อนุสัญญาภาษีซ้อนของไทย คืออะไร และใช้ประโยชน์อย่างไร

อนุสัญญาภาษีซ้อนคืออะไร และมีผลในไทยอย่างไร

อนุสัญญาภาษีซ้อนเป็นความตกลงระหว่างรัฐบาลสองประเทศ มีวัตถุประสงค์หลักสองประการ คือ การขจัดการเก็บภาษีซ้ำซ้อนจากเงินได้รายการเดียวกัน และการป้องกันการเลี่ยงรัษฎากรระหว่างประเทศ อนุสัญญาจะกำหนดว่าเงินได้แต่ละประเภทประเทศใดมีสิทธิจัดเก็บ และจัดเก็บได้ในอัตราเท่าใด

ในประเทศไทย อนุสัญญาภาษีซ้อนที่ลงนามและให้สัตยาบันแล้วจะมีผลใช้บังคับโดย พระราชกฤษฎีกาที่ออกตามความในมาตรา 3 แห่งประมวลรัษฎากร¹ ซึ่งให้อำนาจยกเว้นหรือลดภาษีตามพันธกรณีในอนุสัญญา ดังนั้นเมื่อมีข้อความใดในอนุสัญญาที่ให้สิทธิประโยชน์ ผู้เสียภาษีย่อมอ้างสิทธิตามอนุสัญญานั้นได้

หลักถิ่นที่อยู่ แหล่งเงินได้ และ Tie-breaker Rules

การจัดเก็บภาษีเงินได้ตั้งอยู่บนหลักสองประการ คือ หลักแหล่งเงินได้ (ประเทศที่เงินได้เกิดขึ้นมีสิทธิเก็บ) และ หลักถิ่นที่อยู่ (ประเทศที่ผู้มีเงินได้เป็นผู้มีถิ่นที่อยู่มีสิทธิเก็บจากเงินได้ทั่วโลก) สำหรับประเทศไทย บุคคลที่อยู่ในประเทศไทยถึง 180 วันในปีภาษีถือเป็นผู้มีถิ่นที่อยู่²

ปัญหาเกิดขึ้นเมื่อบุคคลหนึ่งอาจถือเป็นผู้มีถิ่นที่อยู่ของทั้งสองประเทศพร้อมกัน อนุสัญญาจึงกำหนด กฎการตัดสินถิ่นที่อยู่ (Tie-breaker Rules) เพื่อชี้ขาดว่าบุคคลนั้นเป็นผู้มีถิ่นที่อยู่ของประเทศใดเพียงประเทศเดียวเพื่อประโยชน์ตามอนุสัญญา โดยพิจารณาตามลำดับ เช่น ที่อยู่ถาวร ศูนย์กลางผลประโยชน์ในชีวิต ที่อยู่ประจำ และสัญชาติ

การแบ่งสิทธิจัดเก็บภาษีเงินได้แต่ละประเภท

อนุสัญญาภาษีซ้อนแบ่งสิทธิการจัดเก็บตามประเภทเงินได้ ตัวอย่างหลักการที่พบในอนุสัญญาส่วนใหญ่ ได้แก่

• กำไรจากธุรกิจ — ประเทศแหล่งเงินได้จะเก็บภาษีจากกำไรของวิสาหกิจต่างชาติได้ ก็ต่อเมื่อวิสาหกิจนั้นมี "สถานประกอบการถาวร" (Permanent Establishment) ในประเทศนั้น
• เงินปันผล ดอกเบี้ย และค่าสิทธิ — ประเทศแหล่งเงินได้มักมีสิทธิเก็บภาษีหัก ณ ที่จ่ายได้ แต่ใน อัตราที่ลดลง ตามที่อนุสัญญากำหนด ซึ่งมักต่ำกว่าอัตราปกติภายในประเทศ
• กำไรจากการขายทรัพย์สิน — มีหลักเกณฑ์เฉพาะตามประเภททรัพย์สิน เช่น อสังหาริมทรัพย์ หุ้น หรือทรัพย์สินของสถานประกอบการถาวร
• เงินได้จากการทำงาน — โดยทั่วไปเก็บภาษีในประเทศที่ทำงาน เว้นแต่เข้าเงื่อนไขการยกเว้นสำหรับการพำนักระยะสั้น

เนื่องจากสิทธิและอัตราในแต่ละประเภทเงินได้แตกต่างกันในแต่ละอนุสัญญา การวางแผนธุรกรรมข้ามประเทศจึงต้องพิจารณาอนุสัญญาฉบับที่เกี่ยวข้องโดยเฉพาะ

วิธีขจัดภาษีซ้อน: เครดิตและยกเว้น

เมื่อทั้งสองประเทศมีสิทธิจัดเก็บ อนุสัญญาจะกำหนดวิธีขจัดภาษีซ้อนในประเทศถิ่นที่อยู่ โดยทั่วไปมีสองวิธี คือ วิธีเครดิตภาษี (Credit Method) ซึ่งให้นำภาษีที่ชำระในต่างประเทศมาหักจากภาษีที่ต้องเสียในประเทศถิ่นที่อยู่ และ วิธียกเว้น (Exemption Method) ซึ่งยกเว้นไม่นำเงินได้นั้นมาเก็บภาษีอีก

ประเทศไทยโดยหลักใช้ วิธีเครดิตภาษี³ กล่าวคือ ผู้มีถิ่นที่อยู่ในไทยที่ถูกเก็บภาษีจากเงินได้ในต่างประเทศแล้ว สามารถนำภาษีที่ชำระในต่างประเทศมาเครดิตหักจากภาษีไทยได้ แต่ไม่เกินจำนวนภาษีไทยที่คำนวณจากเงินได้นั้น ทั้งนี้ภายใต้เงื่อนไขของอนุสัญญาแต่ละฉบับ

การใช้สิทธิ: หนังสือรับรองถิ่นที่อยู่

การจะใช้สิทธิประโยชน์ตามอนุสัญญา ผู้เสียภาษีโดยทั่วไปต้องพิสูจน์ว่าตนเป็นผู้มีถิ่นที่อยู่ทางภาษีของประเทศใดประเทศหนึ่ง เอกสารสำคัญคือ หนังสือรับรองถิ่นที่อยู่ (Certificate of Residence หรือ RO Certificate)⁴ ซึ่งออกโดยหน่วยงานภาษีของประเทศถิ่นที่อยู่ เพื่อแสดงต่อประเทศแหล่งเงินได้ในการขอลดหรือยกเว้นภาษีหัก ณ ที่จ่ายตามอนุสัญญา

สำหรับผู้มีถิ่นที่อยู่ในไทยที่ต้องการใช้สิทธิในต่างประเทศ สามารถขอหนังสือรับรองถิ่นที่อยู่จากกรมสรรพากรได้ การเตรียมเอกสารและการยื่นคำขออย่างถูกต้องช่วยให้การใช้สิทธิเป็นไปอย่างราบรื่น

ข้อควรระวังในทางปฏิบัติ

แม้อนุสัญญาภาษีซ้อนจะให้สิทธิประโยชน์ แต่การใช้สิทธิต้องอาศัยความรอบคอบ เนื่องจาก อนุสัญญาแต่ละฉบับมีรายละเอียดและอัตราที่แตกต่างกัน การพิจารณาต้องดูอนุสัญญาฉบับที่เกี่ยวข้องโดยเฉพาะ มิใช่อ้างหลักการทั่วไป นอกจากนี้ยังมีประเด็นที่ต้องวิเคราะห์ เช่น การมีสถานประกอบการถาวร เงื่อนไขความเป็นเจ้าของผู้รับประโยชน์ที่แท้จริง (Beneficial Owner) และการตีความถ้อยคำในอนุสัญญา การวางแผนและการใช้สิทธิจึงควรดำเนินการภายใต้คำแนะนำของผู้เชี่ยวชาญด้านภาษีระหว่างประเทศ