รับซื้อ–ขายไม้ยางพารา–ไม้ฟืน ต้องเสียภาษีมูลค่าเพิ่มหรือไม่

ขอบเขตการยกเว้นภาษีมูลค่าเพิ่มสำหรับผลิตผลเกษตร และเหตุที่ "ไม้" ไม่อยู่ในข่าย

ประมวลรัษฎากร มาตรา 81(1)(ก) ยกเว้นภาษีมูลค่าเพิ่มแก่การขายพืชผลทางการเกษตรในสภาพสดหรือที่รักษาสภาพไว้เพื่อมิให้เสีย อย่างไรก็ดี บทบัญญัติเดียวกันได้กำหนดข้อจำกัดไว้โดยชัดแจ้งว่า การยกเว้นดังกล่าว "ไม่รวมถึงไม้ซุง ฟืน หรือผลิตภัณฑ์ที่ได้จากการเลื่อยไม้"

หลักการเบื้องหลังบทบัญญัตินี้คือ การยกเว้นมุ่งคุ้มครองเฉพาะผลิตผลเกษตรในสภาพที่ยังมิได้ผ่านการแปรสภาพในเชิงพาณิชย์หรืออุตสาหกรรม เมื่อผลิตผลถูกแปรเป็นไม้ซุง ไม้ฟืน หรือไม้แปรรูปแล้ว ย่อมพ้นจากสถานะ "พืชผลในสภาพสด" และกลับเข้าสู่ระบบภาษีมูลค่าเพิ่มตามปกติ

แนวทางดังกล่าวได้รับการยืนยันในคำสั่งกรมสรรพากรที่ ป.28/2535 ซึ่งวางหลักให้เจ้าพนักงานถือปฏิบัติ โดยข้อ 1(5) กำหนดว่าการขายฟืน ผลิตภัณฑ์จากการเลื่อยไม้ และไม้ซุง ไม่ว่าจะตัดทั้งต้นหรือเป็นท่อนเพื่อการแปรรูป ทำเสาเข็ม หรือใช้ในการก่อสร้าง ไม่ได้รับยกเว้น ขณะที่ข้อ 2(3) ยืนยันว่าการขายน้ำยางจากพืชและยางแผ่นยังคงได้รับยกเว้น

เส้นแบ่งในทางปฏิบัติจึงชัดเจน ดังสรุปในตารางต่อไปนี้

ผู้มีหน้าที่เสียภาษีและเกณฑ์การจดทะเบียน

ภาระภาษีมูลค่าเพิ่มเกิดขึ้นกับ "ผู้ประกอบการ" ตามมาตรา 82 แห่งประมวลรัษฎากร กล่าวคือผู้ขายสินค้าหรือให้บริการในทางธุรกิจหรือวิชาชีพ เมื่อผู้ประกอบการขายสินค้าที่อยู่ในบังคับต้องเสียภาษี เช่น ไม้ฟืนหรือไม้ยางแปรรูป และมีมูลค่าฐานภาษีเกินกว่ามูลค่าของกิจการขนาดย่อมที่กำหนดไว้ — ปัจจุบันคือ 1.8 ล้านบาทต่อปี ตามพระราชกฤษฎีกาที่ออกตามความในมาตรา 81/1 — ย่อมมีหน้าที่จดทะเบียนภาษีมูลค่าเพิ่ม เรียกเก็บภาษีในอัตราร้อยละ 7 ออกใบกำกับภาษี และยื่นแบบแสดงรายการเป็นรายเดือน

ข้อพึงสังเกตเชิงเทคนิคคือ การพิจารณาเกณฑ์ 1.8 ล้านบาทนับเฉพาะรายรับจากการขายสินค้าหรือบริการที่อยู่ในบังคับต้องเสียภาษีเท่านั้น รายรับจากสินค้าที่ได้รับยกเว้น (เช่น น้ำยางหรือยางแผ่น) ไม่นำมารวมในการคำนวณ ผู้ประกอบการที่ค้าทั้งน้ำยางและไม้ฟืนจึงต้องแยกพิจารณาเฉพาะมูลค่าในส่วนของไม้

กลไกการคำนวณภาษี: ภาษีขาย หัก ภาษีซื้อ

ระบบภาษีมูลค่าเพิ่มของไทยใช้วิธีหักภาษีซื้อจากภาษีขาย โดยมาตรา 82/3 กำหนดให้ผู้ประกอบการคำนวณภาษีที่ต้องเสียในแต่ละเดือนภาษีจาก "ภาษีขายหักด้วยภาษีซื้อ" หากภาษีขายมากกว่าภาษีซื้อ ให้ชำระส่วนต่าง หากภาษีซื้อมากกว่าภาษีขาย ให้เป็นเครดิตซึ่งมีสิทธิขอคืนหรือนำไปใช้ต่อได้

ภาษีขายคือภาษีที่ผู้ประกอบการเรียกเก็บจากผู้ซื้อเมื่อขายสินค้า ส่วนภาษีซื้อคือภาษีที่ผู้ประกอบการถูกเรียกเก็บเมื่อซื้อสินค้าหรือบริการเข้ามาใช้ในกิจการ มาตรา 82/4 ระบุชัดว่า ภาษีที่ผู้ขายเรียกเก็บนั้นเป็น "ภาษีขาย" ของผู้ขาย และเป็น "ภาษีซื้อ" ของผู้ซื้อในคราวเดียวกัน หลักการนี้ทำให้ภาระภาษีที่แท้จริงตกแก่ผู้บริโภคคนสุดท้าย ขณะที่ผู้ประกอบการแต่ละทอดนำส่งภาษีเฉพาะส่วนของมูลค่าที่ตนเพิ่มขึ้น

มุมผู้ซื้อ: ข้อจำกัดของภาษีซื้อต้องห้าม

แม้ระบบจะออกแบบให้นำภาษีซื้อมาหักได้ แต่สิทธิดังกล่าวมีเงื่อนไข มาตรา 82/5(1) ห้ามนำภาษีซื้อมาหักในการคำนวณภาษีหากไม่มีใบกำกับภาษี หรือไม่อาจแสดงใบกำกับภาษีได้ ในธุรกิจค้าไม้ซึ่งรับซื้อวัตถุดิบจากเกษตรกรหรือบุคคลธรรมดาที่มิได้จดทะเบียนภาษีมูลค่าเพิ่ม ผู้ประกอบการย่อมไม่ได้รับใบกำกับภาษีซื้อ จึงไม่มีภาษีซื้อมาหักกลบ และต้องนำส่งภาษีขายเกือบเต็มจำนวน

ด้วยเหตุนี้ ธุรกิจที่มีลักษณะรับซื้อจากบุคคลธรรมดา ขายในปริมาณมาก และมีอัตรากำไรต่ำ จึงมีภาระภาษีมูลค่าเพิ่มสูงเป็นพิเศษเมื่อเทียบกับกำไรที่ได้รับ และเป็นกลุ่มที่ได้รับผลกระทบรุนแรงที่สุดหากถูกประเมินภาษีย้อนหลัง โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ธุรกิจกลุ่มนี้มักทำธุรกรรมซื้อขายครั้งละหลายแสนถึงหลายล้านบาท และเนื่องจากภาษีมูลค่าเพิ่มคำนวณจากมูลค่าการขายทั้งจำนวนมิใช่จากกำไร เมื่อรวมยอดขายที่มิได้นำส่งภาษีตลอดหลายปี ฐานที่ใช้ประเมินย่อมสูงมาก และเมื่อบวกเบี้ยปรับและเงินเพิ่มเข้าไปอีก ภาระที่ต้องชำระอาจสูงเกินกว่ากำไรสะสมของกิจการหลายเท่า การวางโครงสร้างแหล่งจัดซื้อ — เช่น การจัดหาวัตถุดิบบางส่วนจากผู้ขายที่จดทะเบียนและออกใบกำกับภาษีได้ — จึงเป็นประเด็นที่ส่งผลต่อภาระภาษีอย่างมีนัยสำคัญ

ประเด็นที่ผู้ประกอบการกลุ่มนี้มักกังวลคือ เมื่อผู้ค้ารายอื่นในตลาดมิได้เรียกเก็บภาษีมูลค่าเพิ่ม การบวกภาษีร้อยละ 7 เข้าไปในราคาย่อมทำให้เสียเปรียบด้านการแข่งขัน อย่างไรก็ดี หน้าที่เสียภาษีเกิดขึ้นโดยผลของกฎหมายเอง มิได้ขึ้นอยู่กับว่าคู่แข่งปฏิบัติหรือไม่ การที่ผู้ค้ารายอื่นมิได้เรียกเก็บจึงมิได้ทำให้ผู้มีหน้าที่พ้นจากความรับผิด หากแต่เป็นภาระภาษีแฝงที่รอการตรวจสอบของผู้ค้าทุกราย

ในเชิงปฏิบัติ กฎหมายเปิดช่องให้บริหารประเด็นราคาได้โดยชอบ มาตรา 82/4 วรรคสอง มิได้ห้ามผู้ประกอบการจดทะเบียนที่จะเสนอหรือแสดงราคาสินค้าในลักษณะที่รวมภาษีมูลค่าเพิ่มไว้แล้ว กล่าวคือผู้ประกอบการอาจกำหนดราคาขายเป็นราคาที่รวมภาษี เพื่อให้ราคาที่ลูกค้าเห็นไม่แตกต่างจากตลาด โดยถือว่าภาษีขายเป็นส่วนหนึ่งของราคานั้น ประกอบกับการจัดหาวัตถุดิบบางส่วนจากผู้ขายที่จดทะเบียนและออกใบกำกับภาษีได้ ซึ่งทำให้มีภาษีซื้อมาหักกลบและลดภาระภาษีสุทธิลง ทั้งสองแนวทางนี้เป็นการบริหารจัดการที่ชอบด้วยกฎหมาย มิใช่การหลีกเลี่ยงภาษีโดยการปกปิดหรือบิดเบือนข้อเท็จจริง

มุมผู้ขาย: หน้าที่ตามกฎหมาย

เมื่อเป็นผู้ประกอบการจดทะเบียนที่ขายสินค้าซึ่งต้องเสียภาษี ผู้ขายมีหน้าที่ตามประมวลรัษฎากรหลายประการที่ต้องปฏิบัติให้ครบถ้วน ได้แก่ การเรียกเก็บภาษีมูลค่าเพิ่มในอัตราร้อยละ 7 จากผู้ซื้อเมื่อความรับผิดในการเสียภาษีเกิดขึ้น (มาตรา 82/4) การจัดทำและส่งมอบใบกำกับภาษีให้ผู้ซื้อ (มาตรา 86) การยื่นแบบแสดงรายการภาษีมูลค่าเพิ่ม (ภ.พ.30) และนำส่งภาษีภายในวันที่ 15 ของเดือนถัดไป (มาตรา 83) ตลอดจนการจัดทำรายงานภาษีขาย รายงานภาษีซื้อ และเก็บรักษาเอกสารหลักฐานให้ถูกต้องครบถ้วน

การละเลยหน้าที่เหล่านี้ — โดยเฉพาะการมิได้จดทะเบียนและเรียกเก็บภาษีทั้งที่มีหน้าที่ — เป็นเหตุให้เกิดการประเมินภาษีย้อนหลัง ซึ่งจะนำมาซึ่งเบี้ยปรับและเงินเพิ่มตามกฎหมายในลำดับถัดไป

ข้อพิจารณาเชิงปฏิบัติและการบริหารความเสี่ยง

สำหรับธุรกิจค้าไม้ยางพาราและไม้ฟืน การประเมินสถานะทางภาษีตั้งแต่เริ่มประกอบกิจการเป็นมาตรการที่ลดความเสี่ยงได้อย่างมีประสิทธิภาพมากกว่าการแก้ไขภายหลังถูกตรวจสอบ ประเด็นที่ควรพิจารณาประกอบด้วย การจำแนกประเภทสินค้าว่าอยู่ในข่ายต้องเสียภาษีหรือได้รับยกเว้น การติดตามมูลค่ารายรับเทียบกับเกณฑ์การจดทะเบียน การออกแบบแหล่งจัดซื้อเพื่อให้มีภาษีซื้อที่หักได้ตามกฎหมาย และการจัดทำเอกสารหลักฐานให้สอดคล้องตลอดห่วงโซ่ธุรกรรม โดยเฉพาะในธุรกิจที่อัตรากำไรต่ำ ซึ่งภาระภาษีย้อนหลังเพียงครั้งเดียวอาจกระทบต่อความอยู่รอดของกิจการอย่างมีนัยสำคัญ

หากกิจการมิได้ปฏิบัติหน้าที่และถูกประเมินภาษีย้อนหลัง ภาระที่เกิดขึ้นจะไม่จำกัดเพียงตัวภาษี แต่รวมถึงเบี้ยปรับตามมาตรา 89 และเงินเพิ่มในอัตราร้อยละ 1.5 ต่อเดือนตามมาตรา 89/1 ซึ่งเมื่อสะสมจากธุรกรรมหลายปีในธุรกิจที่มีอัตรากำไรต่ำ ยอดรวมอาจสูงเกินกว่ากำไรที่กิจการเคยได้รับ ด้วยเหตุนี้ การปรับสถานะให้ถูกต้องตั้งแต่ต้น หรือการพิจารณาปรับปรุงโดยสมัครใจก่อนถูกตรวจสอบ จึงเป็นแนวทางที่จำกัดความเสียหายได้มากที่สุด ทั้งนี้ แนวทางการรับมือเมื่อได้รับหนังสือจากกรมสรรพากรและการขอลดเบี้ยปรับ ได้อธิบายไว้ในบทความที่เกี่ยวข้องของสำนักงาน